MHA-TET परीक्षा - परिसर अभ्यास आणि विज्ञान
सराव प्रश्नसंच (प्रश्न क्र. १ ते ३०) | सविस्तर स्पष्टीकरणासह
Q1. वनस्पतींमध्ये तयार झालेले अन्न (ग्लुकोज) वनस्पतीच्या विविध भागांपर्यंत पोहोचवण्याचे कार्य खालीलपैकी कोणती उती (Tissue) करते?
उत्तर: A) रसवाहिनी (Phloem)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- रसवाहिनी (Phloem): पानांमध्ये प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेद्वारे तयार झालेले अन्न (शर्करा/ग्लुकोज) वनस्पतीच्या इतर अवयवांपर्यंत (मुळे, खोड, फळे) पोहोचवण्याचे द्विमार्गी (Two-way) कार्य करते.
- जलवाहिनी (Xylem): मुळांनी शोषलेले पाणी आणि खनिजे खोड व पानांपर्यंत (एकमार्गी/Upward direction) पोहोचवते.
Q2. खालीलपैकी कोणत्या वनस्पती गटामध्ये फुले, फळे आणि बिया येत नाहीत तसेच त्यांच्यात वहनसंस्था (Vascular System) देखील अनुपस्थित असते?
उत्तर: A) थॅलोफायटा (Thallophyta)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- थॅलोफायटा (उदा. शेवाळ/Algae): या वनस्पतींमध्ये मूळ, खोड, पाने असे अवयव नसतात आणि पाणी व अन्नाच्या वहनासाठी विशिष्ट उती (जलवाहिनी/रसवाहिनी) नसतात.
- ब्रायोफायटा: वनस्पती सृष्टीचे उभयचर मानले जातात, यांच्यातही वहन उती नसतात.
- टेरिडोफायटा: यामध्ये मूळ, खोड, पाने असतात व वहनसंस्था असते, परंतु फुले/बिया येत नाहीत.
Q3. प्राणी वर्गीकरणात 'समपृष्ठरज्जू' (Chordata) संघातील प्राण्यांचे प्रमुख लक्षण खालीलपैकी कोणते आहे?
उत्तर: A) शरीराला आधार देणारा पृष्ठरज्जू (Notochord) जीवनाच्या विशिष्ट टप्प्यावर उपस्थित असणे
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- समपृष्ठरज्जू (Chordates) प्राण्यांमध्ये पाठीचा कणा किंवा पृष्ठरज्जू उपस्थित असतो, चेतारज्जू (Nerve cord) पृष्ठ बाजूला (Dorsal side) आणि पोकळ असतो, तसेच कल्लापिंजरे (Gill slits) असतात.
- असमपृष्ठरज्जू (Non-chordates) प्राण्यांमध्ये पृष्ठरज्जू नसतो आणि चेतारज्जू अधर बाजूला व भरीव असतो.
Q4. मानवी रक्तातील 'तांबड्या पेशी' (RBCs) संदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे?
उत्तर: A) प्रौढ मानवाच्या तांबड्या पेशींमध्ये केंद्रक (Nucleus) नसते आणि त्यात ऑक्सिजन वहनासाठी हिमोग्लोबिन असते.
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- RBCs (तांबड्या पेशी): द्विअंतर्गोल (Biconcave) असतात. अधिक हिमोग्लोबिन सामावून घेण्यासाठी प्रौढ RBCs मध्ये केंद्रक व अंगके नसतात.
- पांढऱ्या पेशी (WBCs): रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवतात व रोगजंतूंशी लढतात.
- रक्तपट्टीका (Platelets): रक्त गोठण्याच्या (Clotting) प्रक्रियेत मदत करतात.
Q5. मानवी पचनसंस्थेत प्रथिनांचे (Proteins) पचन होऊन त्याचे शेवटी कशात रूपांतर होते?
उत्तर: A) ॲमिनो आम्ल (Amino Acids)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- पचनप्रक्रियेत अन्नघटकांचे सूक्ष्म आणि सोप्या घटकांत रूपांतर होते:
- प्रथिनांचे (Proteins) $\rightarrow$ ॲमिनो आम्ल (Amino Acids)
- कर्बोदकांचे (Carbohydrates) $\rightarrow$ ग्लुकोज (Glucose)
- स्निग्ध पदार्थांचे (Fats) $\rightarrow$ स्निग्ध आम्ल व ग्लिसरॉल
Q6. खालीलपैकी कोणते जीवनसत्व पाण्यात विरघळणारे (Water-soluble) आहे?
उत्तर: A) जीवनसत्व C
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- पाण्यात विरघळणारी जीवनसत्वे: जीवनसत्व 'B' कॉम्प्लेक्स आणि जीवनसत्व 'C' (अधिक झालेले जीवनसत्व मूत्राद्वारे शरीराबाहेर टाकले जाते).
- स्निग्ध पदार्थात (मेदात) विरघळणारी जीवनसत्वे: जीवनसत्व A, D, E, आणि K (K, E, D, A - Fat Soluble).
Q7. आहारात लोहाच्या (Iron) कमतरतेमुळे खालीलपैकी कोणता आजार होतो?
उत्तर: A) ॲनिमिया (रक्तक्षय)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- लोह (Iron): रक्तातील हिमोग्लोबिनच्या निर्मितीसाठी आवश्यक असते. याच्या कमतरतेमुळे ॲनिमिया होतो.
- आयोडिनच्या कमतरतेमुळे: गलगंड (Goitre).
- जीवनसत्व 'D' च्या कमतरतेमुळे: मुडदूस (Rickets).
- जीवनसत्व 'A' च्या कमतरतेमुळे: रातअंधळेपणा.
Q8. डेंग्यू (Dengue) हा संसर्गजन्य आजार खालीलपैकी कोणत्या डासाची मादी चावल्यामुळे पसरतो?
उत्तर: A) एडिस इजिप्ती (Aedes aegypti)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- एडिस इजिप्ती: डेंग्यू, चिकुनगुणिया आणि झिका व्हायरसचा प्रसार करते.
- ॲनाफिलीस मादी डास: हिवताप (मलेरिया) पसरवते.
- क्युलेक्स डास: हत्तीरोग (Elephantiasis) पसरवण्यास कारणीभूत ठरतो.
Q9. वनस्पतींमधील प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) क्रियेसाठी खालीलपैकी कोणता घटक आवश्यक नाही?
उत्तर: A) ऑक्सिजन ($O_2$)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेचे समीकरण: $$6CO_2 + 6H_2O \xrightarrow{\text{सूर्यप्रकाश, हरितद्रव्य}} C_6H_{12}O_6 + 6O_2$$
- या प्रक्रियेत $CO_2$, पाणी, हरितद्रव्य व सूर्यप्रकाश वापरले जातात आणि ऑक्सिजन ($O_2$) उपउत्पादन (By-product) म्हणून बाहेर टाकला जातो. त्यामुळे ऑक्सिजन प्रक्रियेच्या सुरूवातीसाठी आवश्यक घटक नाही.
Q10. मानवी शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी (Largest Gland) कोणती आहे?
उत्तर: A) यकृत (Liver)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- यकृत (Liver): शरीरातील सर्वात मोठी ग्रंथी असून ती पित्तरस (Bile juice) स्त्रवते.
- स्वादुपिंड (Pancreas): ही दुसरी सर्वात मोठी आणि मिश्र ग्रंथी (Exocrine & Endocrine) आहे.
- पीयूषिका ग्रंथी (Pituitary): ही सर्वात महत्त्वाची 'मास्टर ग्रंथी' (Master Gland) आहे.
Q11. विमानाचा वेग किंवा वाहनांचा वेग मोजताना गतीचे कोणते नियम/उदाहरणे अभ्यासली जातात? 'प्रत्येक क्रियेस तितक्याच परिमाणाची आणि विरुद्ध दिशेने होणारी प्रतिक्रिया असते' हा न्यूटनचा गतीविषयक कोणता नियम आहे?
उत्तर: A) तिसरा नियम (Third Law)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- न्यूटनचा पहिला नियम: जडत्वाचा नियम (Law of Inertia).
- न्यूटनचा दुसरा नियम: संवेग परिवर्तनाचा दर प्रयुक्त बलाशी समानुपाती असतो ($F = ma$).
- न्यूटनचा तिसरा नियम: "To every action, there is an equal and opposite reaction." (उदा. रॉकेटचे उड्डाण, बंदुकीतून गोळी सुटल्यावर मागे धक्का बसणे).
Q12. एखाद्या वस्तूचे पृथ्वीवरील वजन ६० N (न्यूटन) असेल, तर त्या वस्तूचे चंद्रावरील वजन किती असेल?
उत्तर: A) १० N
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- चंद्राचे गुरुत्वाकर्षण पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या $\frac{1}{6}$ पट असते.
- $\text{चंद्रावरील वजन} = \text{पृथ्वीवरील वजन} \times \frac{1}{6}$
- $\text{चंद्रावरील वजन} = 60 \text{ N} \times \frac{1}{6} = 10 \text{ N}$.
- (टीप: वस्तूचे वस्तुमान (Mass) सर्वत्र स्थिर राहते, परंतु वजन (Weight) गुरुत्वीय प्रवेगानुसार बदलते).
Q13. एका पारदर्शक माध्यमातून दुसऱ्या पारदर्शक माध्यमात प्रकाशाचा किरण तिरपा जाताना त्याची दिशा बदलते, या घटनेस काय म्हणतात?
उत्तर: A) प्रकाशाचे अपवर्तन (Refraction of Light)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- प्रकाशाचे अपवर्तन: वेगवेगळ्या माध्यमांमध्ये प्रकाशाचा वेग वेगळा असल्यामुळे प्रकाश किरण एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात जाताना आपली दिशा बदलतो. (उदा. पाण्यात टाकलेली काडी वाकडी दिसणे, तारे चमकणे).
Q14. अंतर्गोल भिंगाचा (Concave Lens) वापर खालीलपैकी कोणत्या दृष्टीदोषाच्या निवारणासाठी केला जातो?
उत्तर: A) निकटदृष्टिता (Myopia / Near-sightedness)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- निकटदृष्टिता (Myopia): जवळचे दिसते पण दूरचे स्पष्ट दिसत नाही. यासाठी अंतर्गोल भिंग (Concave lens) वापरतात.
- दूरदृष्टिता (Hypermetropia): दूरचे दिसते पण जवळचे दिसत नाही. यासाठी बहिर्गोल भिंग (Convex lens) वापरतात.
Q15. ध्वनीचा तरंगप्रसार (Sound Wave Propagation) खालीलपैकी कोणत्या माध्यमातून होऊ शकत नाही?
उत्तर: A) निर्वात जागा (Vacuum)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- ध्वनी लहरी या यांत्रिक लहरी (Mechanical waves) असतात. त्यांच्या प्रसरणासाठी भौतिक माध्यमाची (कणांची) आवश्यकता असते.
- त्यामुळे निर्वात जागेत (Vacuum) ध्वनीचा प्रवास होऊ शकत नाही. ध्वनीचा वेग सर्वात जास्त स्थायूमध्ये, त्यापेक्षा कमी द्रवात आणि सर्वात कमी वायूमध्ये असतो.
Q16. मानवी कानाला ऐकू येणाऱ्या ध्वनीच्या वारंवारतेची (Frequency) मर्यादा किती असते?
उत्तर: A) $20 \text{ Hz}$ ते $20,000 \text{ Hz}$
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- श्रवणीय ध्वनी (Audible sound): $20 \text{ Hz}$ ते $20,000 \text{ Hz}$ ($20 \text{ kHz}$).
- अवश्रव्य ध्वनी (Infrasonic): $20 \text{ Hz}$ पेक्षा कमी (उदा. भूकंप लहरी, हत्ती/व्हेल माशांचा आवाज).
- श्रव्यातीत ध्वनी (Ultrasonic): $20,000 \text{ Hz}$ पेक्षा जास्त (उदा. वटवाघुळ, सोनोग्राफी यंत्र).
Q17. वाहनांमध्ये पाठीमागून येणारी वाहने पाहण्यासाठी (Rear-view Mirror) कोणत्या प्रकारच्या आरशाचा वापर केला जातो?
उत्तर: A) बहिर्गोल आरसा (Convex Mirror)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- बहिर्गोल आरसा: वस्तूची सुलट आणि लहान प्रतिमा तयार करतो आणि दृष्टीक्षेत्र (Field of view) मोठे देतो, म्हणून वाहनांच्या आरशात वापरतात.
- अंतर्गोल आरसा: दाढीचे आरसे, डेंटिस्टचे उपकरणे, टॉर्चच्या रिफ्लेक्टरमध्ये वापरतात.
Q18. रासायनिक अभिक्रियेचा वेग वाढवणारा परंतु स्वतः अभिक्रियेत कोणताही रासायनिक बदल न अनुभवणारा घटक कोणता?
उत्तर: A) उत्प्रेरक (Catalyst)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- उत्प्रेरक (Catalyst): ज्या पदार्थाच्या केवळ उपस्थितीमुळे रासायनिक अभिक्रियेचा दर बदलतो/वाढतो, मात्र त्याच्या रासायनिक संघटनात कोणताही बदल होत नाही, त्याला उत्प्रेरक म्हणतात (उदा. वनस्पती तेलापासून वनस्पती तूप बनवताना निकेल (Ni) हा उत्प्रेरक वापरतात).
Q19. आम्लाची (Acid) लिटमस कागदावरील अभिक्रिया खालीलपैकी कोणती योग्य आहे?
उत्तर: A) निळा लिटमस तांबडा करतो
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- आम्ल (Acid): निळा लिटमस तांबडा (तांबडा) करतो. (Trick: 'आम्ल' $\rightarrow$ 'आ' नी 'ता' - निळा तांबडा).
- आम्लारी (Base): तांबडा लिटमस निळा करतो.
- उदासीन पदार्थांवर (Neutral) लिटमसचा रंग बदलत नाही.
Q20. शुद्ध पाण्याचे pH मूल्य (pH value) २५°C तापमानाला किती असते?
उत्तर: A) $7$
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- pH मूल्य $7$ असणारे पदार्थ **उदासीन (Neutral)** असतात (उदा. शुद्ध/अन्नमुक्त पाणी).
- pH $< 7$ असल्यास पदार्थ **आम्लधर्मी (Acidic)** असतो.
- pH $> 7$ असल्यास पदार्थ **आम्लारीधर्मी (Basic)** असतो.
Q21. लोखंडाचे गंजणे (Rusting of Iron) ही कोणत्या प्रकारची प्रक्रिया आहे?
उत्तर: A) रासायनिक बदल व ऑक्सिडेशन (Chemical Change & Oxidation)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- लोखंड हवेतील ऑक्सिजन आणि दमटपणाशी (पाण्याशी) अभिक्रिया करून आयर्न ऑक्साईड ($Fe_2O_3 \cdot xH_2O$) तयार करतो.
- हा एक कायमस्वरूपी (Irreversible) **रासायनिक बदल** असून यात लोखंडाचे **ऑक्सिडेशन** होते.
Q22. खालीलपैकी कोणता वायू 'हरितगृह वायू' (Greenhouse Gas) म्हणून ओळखला जात नाही?
उत्तर: A) ऑक्सिजन ($O_2$)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- हरितगृह वायू: कार्बन डायऑक्साईड ($CO_2$), मिथेन ($CH_4$), नायट्रस ऑक्साईड ($N_2O$), पाण्याची वाफ आणि जलबाष्प हे उष्मा शोषून पृथ्वीचे तापमान वाढवतात.
- ऑक्सिजन आणि नायट्रोजन हे हरितगृह वायू नाहीत.
Q23. ओझोन वायूचा थर (Ozone Layer) वातावरणाच्या कोणत्या पट्ट्यात/थरात आढळतो?
उत्तर: A) स्थितंबर (Stratosphere)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- ओझोन थर ($O_3$) वातावरणाच्या **स्थितंबर (Stratosphere)** या थराच्या खालच्या भागात आढळतो.
- हा थर सूर्यापासून येणाऱ्या घातक अतिनील किरणांना (Ultraviolet/UV Rays) शोषून घेऊन पृथ्वीवरील सजीवांचे रक्षण करतो.
Q24. परिसंस्थेतील (Ecosystem) ऊर्जेचा प्रवाह (Energy Flow) नेहमी कसा असतो?
उत्तर: A) एकमार्गी (One-way / Unidirectional)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- सूर्याकडून येणारी ऊर्जा उत्पादक (वनस्पती) शोषून घेतात आणि ती भक्षकांकडे प्रवाहित होते. ही ऊर्जा पुन्हा सूर्याकडे जात नाही, म्हणून ऊर्जेचा प्रवाह एकमार्गी असतो.
- (टीप: पोषक द्रव्यांचा प्रवाह मात्र चक्राकार असतो).
Q25. '१० टक्के नियम' (10% Law of Energy Transfer) परिसंस्थेतील ऊर्जा प्रवाहाबाबत कोणी मांडला?
उत्तर: A) रेमंड लिंडमन (Raymond Lindeman)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- रेमंड लिंडमन (१९४२) यांनी १०% नियम मांडला. या नियमानुसार अन्नसाखळीतील एका पोषण पातळीकडून दुसऱ्या पोषण पातळीकडे जाताना केवळ १०% ऊर्जा हस्तांतरित होते आणि उर्वरित ९०% ऊर्जा जैविक क्रिया व उष्णतेच्या रूपात गमावली जाते.
Q26. 'अम्लवर्षा' (Acid Rain) पडण्यासाठी हवेतील कोणते प्रदूषक वायू प्रामुख्याने जबाबदार असतात?
उत्तर: A) सल्फर डायऑक्साईड ($SO_2$) आणि नायट्रोजन ऑक्साईड्स ($NO_x$)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- उद्योग व वाहनांमधून निघणारे $SO_2$ आणि $NO_x$ वायू पावसाच्या पाण्याशी प्रक्रिया करून सल्फ्युरिक आम्ल ($H_2SO_4$) आणि नायट्रिक आम्ल ($HNO_3$) बनवतात, ज्यामुळे आम्लवर्षा होते.
Q27. 'इटाई-इटाई' (Itai-Itai) हा आजार पाण्याच्या कोणत्या जड धातूच्या (Heavy Metal) प्रदूषणामुळे होतो?
उत्तर: A) कॅडमियम (Cadmium)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- कॅडमियम (Cadmium): इटाई-इटाई रोग (हाडे कमजोर होणे व वेदना).
- पारा (Mercury): मिनामाटा (Minamata) रोग.
- आर्सेनिक (Arsenic): ब्लॅक फूट (Black foot) रोग.
- नायट्रेट (Nitrate): ब्ल्यू बेबी सिंड्रोम.
Q28. जैवविविधतेचे संरक्षण करण्यासाठी स्थानिक पातळीवर नैसर्गिक अधिवासातच केले जाणारे संरक्षण (In-situ Conservation) चे उदाहरण कोणते?
उत्तर: A) राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्ये (National Parks & Sanctuaries)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- In-situ (स्व-स्थाने संरक्षण): सजीवांना त्यांच्या मूळ नैसर्गिक अधिवासातच संरक्षण देणे (उदा. राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, जैवविविधता राखीव क्षेत्रे).
- Ex-situ (पर-स्थाने संरक्षण): सजीवांना त्यांच्या अधिवासाबाहेर कृत्रिमरित्या जतन करणे (उदा. प्राणीसंग्रहालय, बोटॅनिकल गार्डन, सीड बँक).
Q29. जलकुंभी (Water Hyacinth) ही जलपर्णी वनस्पती जलाशयातील ऑक्सिजन शोषून घेते, ज्यामुळे पाण्यातील जीव मरतात. या प्रक्रियेस किंवा जलप्रदूषणाच्या या प्रकारास काय म्हणतात?
उत्तर: A) युट्रोफिकेशन / सुपोषण (Eutrophication)
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- Eutrophication (सुपोषण): पाण्यात नायट्रेट्स आणि फॉस्फेट्सचे प्रमाण वाढल्यामुळे शेवाळ व जलपर्णींची अतिवृद्धी होते. ही वनस्पती पाण्यातील विरघळलेला ऑक्सिजन (DO) वापरून घेते, ज्यामुळे जलचरांचा गुदमरून मृत्यू होतो.
Q30. 'चिपको आंदोलन' (Chipko Movement) खालीलपैकी कशाशी संबंधित होते?
उत्तर: A) वृक्षतोड रोखणे व जंगल संरक्षण
💡 सविस्तर स्पष्टीकरण:
- १९७३ मध्ये उत्तराखंडमधील गढवाल भागात **सुंदरलाल बहुगुणा** आणि **चंडीप्रसाद भट्ट** यांच्या नेतृत्वाखाली वृक्षतोड रोखण्यासाठी लोकांनी झाडांना मिठी मारून 'चिपको आंदोलन' उभारले होते.